بیستون و گودینتپه (نگاهی به دو گنجینه باستانشناسی زاگرسِ مرکزی)
استان کرمانشاه، در دل کوههای زاگرس مرکزی و بر سر راه باستانیِ پیونددهندهی بینالنهرین به فلات ایران، یکی از غنیترین مناطق باستانشناسی خاورمیانه به شمار میرود. در این استان، دو محوطه با ماهیتی کاملاً متفاوت اما مکمل یکدیگر قرار دارند: بیستون، صخرهای عظیم که کتیبه و نقش برجستهی داریوش بزرگ هخامنشی را در خود جای داده و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است؛ و گودینتپه، تپهای باستانی در درهی کنگاور که لایههای سکونتی آن از حدود پنج هزار سال پیش از میلاد تا پایان عصر آهن را در بر میگیرد و صحنهی کشف کهنترین شواهد شیمیایی شراب و آبجوی جهان بوده است.
این نوشتار با تکیه بر منابع علمی، دانشنامهای (ازجمله دانشنامه ایرانیکا) و گزارشهای خبری تخصصی بهروز، تصویری جامع از این دو محوطه ارائه میدهد و در پایان هر بخش، جدولها و نمودارهای زمانی برای مرور سریع دادهها گنجانده شده است. تصاویر واقعی این دو محوطه در همین گفتوگو به صورت جداگانه نمایش داده شدهاند؛ نمودارهای این سند برای نمایش توالی زمانی رویدادها تهیه شدهاند.
بیستون کرمانشاه
موقعیت و معرفی کلی
مجموعهی بیستون در دامنهی کوه بیستون، در مسیر جادهی باستانیِ کرمانشاه به همدان قرار دارد؛ مسیری که از دیرباز فلات ایران را به بینالنهرین متصل میکرده است. محدودهی ثبتشدهی این مجموعه نزدیک به هزار و ۶۵۰ هکتار عرصه و حدود ۳۶ هزار هکتار حریم را در بر میگیرد و آثاری از دوران پیش از تاریخ تا دورههای مادی، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و ایلخانی را شامل میشود.
کتیبه و نقش برجسته داریوش بزرگ
مهمترین اثر این مجموعه، نقش برجسته و کتیبهای است که به دستور داریوش یکم در سال ۵۲۱ پیش از میلاد بر صخرهای بلند حکاکی شده است. این اثر که حدود ۱۵ متر ارتفاع و ۲۵ متر عرض دارد، در ارتفاعی چشمگیر از سطح دشت (به گفتهی برخی منابع نزدیک به ۶۰ تا ۱۰۰ متر) تراشیده شده تا از مسیر کاروانها قابل مشاهده باشد. در این نقش، داریوش کمانی در دست دارد که نماد فرمانروایی است و پای بر سینهی مردی نهاده که بنا بر روایت کتیبه، گئوماتای مغ، مدعیِ تاج و تخت، است.
در پیرامون این صحنه، نزدیک به هزار و ۲۰۰ سطر نوشتار میخی به سه زبان فارسیِ باستان، ایلامی و بابلی حجاری شده که ماجرای نبردهای داریوش برای بازپسگیری تخت هخامنشی را روایت میکند. اهمیت جهانی این کتیبه در آن است که ماهیت سهزبانهاش در سدهی نوزدهم میلادی به هنری راولینسون و دیگر پژوهشگران کمک کرد تا خط میخی را رمزگشایی کنند؛ نقشی مشابه آنچه سنگ رشید برای خط هیروگلیف مصری ایفا کرد.
دیگر آثار مجموعه بیستون
در کنار نقش داریوش، آثار متعدد دیگری از ادوار مختلف در دامنهی کوه بیستون باقی ماندهاند که در جدول زیر خلاصه شدهاند:
| اثر | دوره تاریخی | توضیح کوتاه |
| نقش و کتیبهی داریوش بزرگ | هخامنشی، ۵۲۱ پ.م | مهمترین اثر مجموعه؛ کلید رمزگشایی خط میخی |
| پیکرهی هرکول | دورهی سلوکی | پیکرهای نیمخیز با پیاله در دست؛ سرِ اصلی مسروقه و با نمونهای جایگزین شده است |
| فرهاد تراش | ساسانی (نیمهکاره) | دیوارهای صخرهای که تراش آن ناتمام مانده است |
| نقش برجستهی بلاش | اشکانی (پارتی) | نقش برجستهی منسوب به دورهی اشکانیان |
| بنای نیمهتمام ساسانی | ساسانی | بقایای کاخ یا بنایی ناتمام در پای کوه |
| کاروانسرای ایلخانی | ایلخانی | یادگار دوران ایلخانی در دامنهی کوه |
| کاروانسرای بیستون (صفوی) | صفوی، دورهی شاهعباس | امروزه به اقامتگاهی گردشگری تبدیل شده است |
| پل خسرو | ساسانی | بقایای پلی تاریخی بر سر راه باستانی |
| سراب بیستون | طبیعی – تاریخی | چشمهای که کانون سکونت باستانی منطقه بوده است |
| غار شکارچیان | پارینهسنگی | از شواهد کهنِ سکونت انسانی در منطقه |
ثبت جهانی و وضعیت حفاظت
- بیستون در سال ۲۰۰۶ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو (شمارهی پرونده ۱۲۲۲) ثبت شد.
- نهاد متولیِ حفاظت، سازمان میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری ایران است که از طریق دفتر محلی خود در بیستون فعالیت میکند.
- نخستین طرح مدیریتی محوطه در سال ۲۰۰۴ و طرح بهروزشدهی آن در سال ۲۰۱۰ تصویب شد؛ این طرحها برنامههای مربوط به تجهیزات، پژوهش، حفاظت و آموزش را دربر میگیرند.
- در سالهای اخیر، پروژههای مشارکتی پایش میراث (ازجمله همکاری با دانشگاه تورینِ ایتالیا در چارچوب برنامهی هوریزون ۲۰۲۰ اتحادیهی اروپا) برای مشارکت جامعهی محلی در حفاظت از بیستون اجرا شده است.
گودینتپه
موقعیت و کاوشها
گودینتپه در درهی کنگاور، در نیمهراه میان همدان و کرمانشاه، در دل زاگرس مرکزی جای دارد. این تپه امروزه حدود ۱۵ هکتار وسعت دارد، هرچند به گفتهی پژوهشگران، فرسایش رودخانهی خرمرود در گذشته بخشی از ضلع شمالی آن را از میان برده و مساحت اصلی محوطه احتمالاً تا ۲۰ هکتار بوده است. ارتفاع تپه از سطح خاک بکر نزدیک به ۳۲ متر است.
این محوطه نخستینبار در سال ۱۹۶۱ میلادی طی یک بررسی باستانشناسی وابسته به موزهی دانشگاه پنسیلوانیا شناسایی شد. گمانهزنی آزمایشی در سال ۱۹۶۵ و کاوشهای گسترده در فصلهای ۱۹۶۷، ۱۹۶۹، ۱۹۷۱ و ۱۹۷۳ به سرپرستی تی. کایلر یانگِ جوان و با حمایت موزهی سلطنتی انتاریو (ROM) در تورنتوی کانادا انجام شد. در پی این کاوشها، یازده دورهی فرهنگی متمایز در این تپه شناسایی گردید.
توالی دورههای فرهنگی
| دوره | بازه زمانی تقریبی | ویژگی اصلی |
| نخستین سکونت (کالکولیتیک آغازین) | حدود ۵۰۰۰ پ.م | شکلگیری نخستین روستای کشاورزی بر تپه |
| گودین پنجم | ۳۵۰۰ – ۳۱۰۰ پ.م | تماس با تمدن اروکِ بینالنهرین و شبکهی عیلام باستان؛ محل کشف کهنترین شواهد شراب و آبجوی جهان |
| گودین چهارم و سوم (عصر مفرغ) | ۳۱۰۰ – ۱۶۰۰ پ.م | شکلگیری فرهنگ محلیِ مستقل و سفال نقاشیشده |
| وقفهی سکونتی | حدود ۱۶۰۰ – ۸۰۰ پ.م | ویرانی سکونتگاه، بهاحتمال بر اثر زمینلرزه، و ترکِ موقت محوطه |
| گودین دوم (دورهی ماد) | ۸۰۰ – ۵۵۰ پ.م | بازسکونت به دست اقوام مادیِ کوچرو و ساخت دژ و تالار ستوندار |
| پایان سکونت | تا حدود ۵۰۰ پ.م | افول تدریجی در اواخر عصر آهن و ترکِ نهایی محوطه |
کهنترین شواهد شیمیایی شراب و آبجوی جهان
در سال ۱۹۹۰، پاتریک مکگاورن و همکارانش در آزمایشگاه موزهی دانشگاه پنسیلوانیا (MASCA) رسوبات بهجامانده در خمرههای سفالی گودینتپه، مربوط به دورهی گودین پنجم (حدود ۳۵۰۰ تا ۳۱۰۰ پیش از میلاد)، را تحلیل شیمیایی کردند. آنالیز طیفسنجی این رسوبات، وجود اسید تارتاریک — مادهای که بهطور طبیعی در انگور یافت میشود — را در یکی از خمرهها نشان داد؛ یافتهای که این ظرف را به قدیمیترین نمونهی شناختهشدهی شراب در جهان بدل کرده است.
در ظرف دیگری از همان اتاق، رسوبات زردرنگی حاوی اگزالات کلسیم شناسایی شد که نشانهی تخمیر دانههای نشاستهای مانند جو است؛ این یافته در کنار دانههای سوختهی جو در همان فضا، شواهدی محکم برای آبجوسازی در این محوطه به دست داد. به همین دلیل، گودینتپه یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسیِ مرتبط با تاریخ نوشیدنیهای تخمیری در جهان به شمار میرود، هرچند در میان پژوهشگران هنوز بحث است که کدامیک از این دو نوشیدنی زودتر ابداع شده است.
پژوهشهای اخیر و چشمانداز
- پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در نشریهی مطالعات باستانشناسی منتشر شد، نقش گودینتپه در سدههای پایانی هزارهی چهارم پیش از میلاد را بازبینی کرده است؛ بر پایهی این پژوهش، محوطه فاقد شاخصههای کامل فرهنگ اروکی است و بهجای یک پاسگاه بازرگانیِ صرفِ اروکی، شواهدی از نظامی اداریِ محلی و مرتبط با شبکهی عیلام باستان (Proto-Elamite) در آن دیده میشود که کارکردی دوگانهی کوچنشینی دامی و کشاورزی یکجانشین را به هم پیوند میداده است.
- به گزارش خبرگزاری تهرانتایمز در اسفند ۱۴۰۳ (مارس ۲۰۲۵)، باستانشناس مرتضی گراوند اعلام کرده که گودینتپه، با وجود قدمتی نزدیک به هفت هزار سال، از پایان کاوشهای کانادایی در سال ۱۹۷۳ تاکنون کاوش جدیای را تجربه نکرده و بسیاری از سازههای آشکارشده دچار فرسایش شدهاند.
- بر پایهی همین گزارش، تلاشهای اخیر برای تعیین دقیق حریم محوطه انجام شده، اما محدودیت بودجه مانع از اجرای کامل طرحهای حفاظتی شده است؛ گراوند همچنین بر ظرفیت گردشگریِ ناشناختهی گودینتپه و شایستگی آن برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو تأکید کرده است.
جدول مقایسهای بیستون و گودینتپه
| ویژگی | بیستون | گودینتپه |
| موقعیت جغرافیایی | دامنهی کوه بیستون، نزدیک شهر کرمانشاه | درهی کنگاور، میان همدان و کرمانشاه |
| قدمتِ اثر شاخص | ۵۲۱ پیش از میلاد (نقش داریوش بزرگ) | حدود ۵۰۰۰ پیش از میلاد (آغاز سکونت) |
| نوع اثر شاخص | نقش برجسته و کتیبهی سنگیِ میخی | تپهی باستانیِ چندلایه با یافتههای خمرهای |
| وضعیت ثبت جهانی | میراث جهانی یونسکو (از سال ۲۰۰۶) | ثبت ملی؛ تاکنون فاقد ثبت جهانی |
| اهمیت جهانیِ اصلی | کلید رمزگشایی خط میخی در سدهی نوزدهم | کهنترین شواهد شیمیاییِ شراب و آبجوی جهان |
| وضعیت کنونیِ کاوش و حفاظت | پایش و مدیریت مستمر و فعال | متوقف از سال ۱۹۷۳؛ نیازمند بودجهی حفاظتی |
بیستون و گودینتپه، در عین تفاوتِ ماهیت و مقیاس، دو روی یک سکهی میراث باستانشناسیِ زاگرس مرکزیاند. بیستون با نقش و کتیبهی داریوش بزرگ، نمادِ اقتدار نوشتاریِ امپراتوری هخامنشی و کلیدی برای گشودنِ راز خط میخی است؛ محوطهای که با ثبت جهانیِ یونسکو و مدیریتِ فعال، در کانون توجه پژوهشی و گردشگری قرار دارد. در سوی دیگر، گودینتپه، خاموشتر اما نه کماهمیتتر، روایتگرِ زندگیِ روزمرهی انسانهای پیش از تاریخ، شبکههای تجاریِ نخستین با بینالنهرین و عیلام، و کهنترین شواهد شراب و آبجوسازیِ شناختهشده در جهان است. توجه بیشتر به کاوش و حفاظتِ گودینتپه میتواند این محوطه را به جایگاهی درخور اهمیتِ علمیاش در کنار بیستون برساند.
منابع
UNESCO World Heritage Centre — Bisotun. https://whc.unesco.org/en/list/1222/
Kaveh Farrokh — “UNESCO: Bisotun”. kavehfarrokh.com
History Hit — “Bisotun Archaeological Site: History and Facts”. historyhit.com
IranDoostan — “Bisotun (Behistun), Kermanshah: Inscription, History”. irandoostan.com
Iran Discovery — “Bisotun in the Heart of Kermanshah”. irandiscovery.com
ویکیپدیای فارسی — «محوطه تاریخی و فرهنگی بیستون». fa.wikipedia.org
کجارو — «بیستون کرمانشاه کجاست». kojaro.com
مجله جاباما — «همه چیز درباره بیستون کرمانشاه». jabama.com
بلاغنیوز — «مناطق گردشگری کرمانشاه از کتیبه بیستون تا مجسمه هرکول». bloghnews.com
Encyclopaedia Iranica — “GODIN TEPE”. iranicaonline.org
VinePair — “10 Famous Ancient Archaeological Wine Discoveries”. vinepair.com
World History Encyclopedia — “Godin Tepe”. worldhistory.org
Beer Studies — “Detection of a beer brewed at Godin Tepe (Iran) 5500 years ago”. beer-studies.com
Ancient Origins — “Catering to Trade: Hospitality in the Ancient Iranian Site of Godin Tepe”. ancient-origins.net
Tehran Times (2025) — “7,000-year-old Godin Tepe has tourism potential, archaeologist says”. tehrantimes.com
Journal of Archaeological Studies (2025) — “Bridging the Gap: Godin Tepe and the Origins of Proto-Elamite Communities”. jarcs.ut.ac.ir